Jumat, 14 Oktober 2022
Minggu, 04 September 2022
OINSA MAK ITA BELE SAI HANESAN EMPREENDEDORISMU INOVATIVU
![]() |
| produsaun hahan ikan |
![]() |
| produsaun axisoris xavi |
Empreendedorismu Inovasaun KULINARIU
KA NEGOSIU AI-HAN
autor Frans Belarmino D.S. Menezes
Inovasaun
negósiu mak prosesu hodi aplika ideia foun, kreatividade, no ideia foun sira
ne'ebé relasiona ho hadi'a produtu ka servisu marka ida nian. Inovasaun iha
negósiu nia objetivu mak atu responde ba nesesidade konsumidor sira-nian, manán
lukru, no sei eziste nafatin iha kompetisaun merkadu.
Emprezariu
ida-idak, maski iha liña negósiu naran deit, tenke sempre halo inovasaun husi
tempu ba tempu hodi mantein no aumenta susesu negósiu nian. Ita labele
laran-susar no para inovasaun tanba kompetisaun negosiu maka'as tebes iha nasau
Timor-Leste, Hahu husi restorante, caffe to ona kantina, ne’ebe hodi hamosu
inovasaun ideias ba vendedor Negosiu kulinariu ai-han iha estra ninin. Ne’ebe
sira nia kreatividades inovasaun liu husi produsaun ai-han ne’ebe oferese ba
publiku (konsumidoris).
Negosiu kulinariu ka negósiu ai-han mak negósiu
ida-ne'ebé nunka mate. Tanba hahán mak ema hotu buka liu. Maske negósiu ne'e la
iha risku ho nia aumentu, tun no dezafiu hotu, negósiu ne'e sei bele sobrevive.
Negosiu kulinariu nia konvidadu halo emprezáriu sira ne'ebé sei halo negósiu
ne'e iha sira-nia inovasaun rasik ka kreatividade. Atu nune'e produtu ne'e iha
vantajen kompara ho kompañia sira ne'ebé kompete ho kompañia sira ne'ebé iha
sira-nia impresaun rasik no úniku ba konsumidor sira no halo sira fila fali
hodi sosa.
Negosiu kulinariu ka negósiu ai-han mak negósiu
ida-ne'ebé eskala uma-kain ne'ebé iha oportunidade di'ak ba agora no iha
futuru. Iha merkadu bisnis iha kapital nasional (Dili), nesesidade vendedor
kantinan Estrada ibu ka ninin, kontinua suli. Haree koñesimentu kona-ba
vendedor kantinan Estrada ibun ka ninin, la'ós de'it ba klasse ekonomia kiik
maibe bele to ona ba klasse ekonomia mediu, maibé mós ba bele hakat ona ba
klasse ekonomia altu tamba Maioria vendedor sira ne’ebe iha halao aktividades
refere ho KREATIVU &
INOVASAUN hodi atrai publiku (konsumedoris), sira nia laran
au-mesmu mos ho presu neebe mak baratu.
Maibe realidade mak iha, se menus kreatividades husi
joventudi hodi hola parte iha Negosiu kulinariu ka negósiu ai-han iha Estrada
ninin, hodi espresa sira nia abilidade kreativu e inovasaun ba publiku liu husi
aktividades empreendedorismu Negosiu kulinariu ka negósiu ai-han Estrada ibun
ka ninin. No joventudi barak refere liu atu ba servisu iha rai liu ho razaun hanesan : iha rai laran menus kompu servisu,
vensimentu la sufisiente, laiha fundus, NSST.
Husi razaun hirak me’ebe mak em-jeral asiste no rona iha publiku ne’e lahos hanoin
ladiak maibe sira (joventudi) hanoin hodi halo flat ekonomia ka blasansu ba osan ne’ebe mak dala wain sulin sai ba
rai liu, hodi fo oportunidade wain mos
ba ema estranjeiru hodi utiliza ba oportunidadae negosiu ki’ik no mediu iha rai
laran hanesan gorengan domina husi ema javanes, trambulan husi pakistaun,
kantina husi ema javanes no pakistaun, NSST.
Hare’e ba dezefius no oportunidade ne’ebe mak
joventudi infrenra iha sira nia moris, mak parte governu, mai ho nia asaun husi
kada ministeriu relavante ne’ebe apoiu mos husi agensia internasional no
nasional sira ne’ebe ejiste iha Timor-Leste hodi hala’o implementa programa
sira hanesan formasaun ba kooperativas, empreendedorismu, komesializasaun, ho
objetivu atu fanu hikas esperitu joventudi sira hodi kaer nia kuda talin rasik.
Meismu joventudi wain hola parte iha formasaun ne’ebe iha, maibe sira barak mos
mak laiha konseinsia atu utiliza siensia ne’ebe mak sira hetan hodi implementa
iha sira nia moris.
Iha parte balun mos observador atu fanun hikas belun
joventudi tomak iha teritorrio Timor-Leste ho lia fuan Ai-kanoik beiala sira
nian katak, “SERVISU HANESAN ATAN, HAN
HANESAN LIU RAI”. Aumesmu tempu mos atu hatenten deit katak LABELE HAKAFODAK HO SALARIU KI’IK ou BO’OT, MAIBE OINSA ITA ATU JERE ita nia
OSAN RASIK.
Liu husi biban ida ne’e observador atu rekomenda ba
belun joventudi, katak ba imi ne'ebé hakarak hala'o negósiu kulinariu, iha
ideia balun ne'ebé imi bele koko, iha deskrisaun iha kraik…..!
A.
TIPU INOVASAUN EMPREZARIAL
Inovasaun iha negósiu
la'ós de'it katak ita tenke kria produtu ka servisu foun ida, maibé iha tipu
inovasaun oioin, hanesan:
1. Inovasaun Produtu
Fo buat balun foun ba
produtu ida atu korresponde ho tendénsia. Porezemplu, oras ne'e iha
- Dosi Torta ho flavores modernu
oioin hanesan keju, marmelada, etc.
- Hudi, Ai-Farina, Kombili Tunu ho
flavores modernu oioin hanesan keju, nan-ut, susu ben, etc.
- Dosi ne’ebe produs husi ai han
local hanesan fehuk, talas, lakeru, etc.
- Etu sedok ho flavores modernu
oioin hanesan koto,fore, etc
- Batar-dan ho flavores modernu oioin
hanesan fuga fali, tau na’an-ruin,etc
- Has budu, ho flavores modernu
oioin hanesan sin midar no manas, atc.
Ida ne'e hanesan esforsu inovativu
ida atu nune'e hahán tradisionál sira bele nafatin iha nesesidade no la lakon
husi hahán estranjeiru ne'ebé tama ba merkadu lokal.
2. Inovasaun ba Prosesu Negosiu nian
Inovasaun hodi hetan
dalan foun atu halo negósiu, bele sai husi kualkér aspetu. Porezemplu, loja
ne'e uluk hanesan loja konvensiál no agora hanesan loja online. Uluk imi tenke
selu osan, maibé agora imi bele uza funsaun transferénsia.
3. Modelu Negosiu Inovasaun
Inovasaun atu hetan
dalan foun atu hetan lukru, halo osan ka poupa osan.
Porezemplu, marka
roupa la'ós de'it fa'an roupa maibé mós fornese servisu aluga roupa festa
ne'ebé karun. Konsumedor sira sei hetan benefísiu tanba sira sente efisiente
liu no marka ne'e mós sei hetan benefísiu maski sira la fa'an roupa.
4. inovasaun ba haruka sasan (Delivery Innovation)
Inovasaun iha maneira foun ida atu
sosa sasán ne'ebé konsumidor sira la presiza mai diretamente ba loja tanba
sasán sira bele haruka diretamente no lalais. Marka boot balun hanesan Tesla
mós halo inovasaun kona-ba entrega karreta iha ne'ebé ita bele sosa karreta
online. Tipu inovasaun ida-ne'e halo kompañia sai efisiente, avansadu no
lukrativu liu.
B.
TIPU
INOVASAUN NEGOSIU ATU SUCESU BA NAFATIN
Iha ne'e mak sujestaun balu kona-ba oinsá mak ita
tenke hahú inovasaun iha hala'o negósiu ida, empreza ki'ik no mós ba foin-sa'e
sira:
1. Esplora kriatividade
Halo negósiu la'ós de'it kona-ba kalkulasaun ne'ebé
kuidadu entre kapitál no lukru, maibé presiza prosesu kriativu ida iha negósiu
ne'e atu bele avansa diak liu tan
negósiu.
Formulariu kriatividade ne'e presiza iha estratéjia
marketing, dezeñu pakote produtu, produsaun reklamasaun, kopia, hadi'a
kualidade produtu/servisu, no iha kuaze setór negósiu hotu-hotu. Nunee, atór
negósiu sira tenke iha kreatividade no servisu hamutuk ho ekipa sira ne'ebé iha
vizaun, misaun, no pasiénsia ne'ebé hanesan atu aumenta valór negósiu nian.
2. Analize Kompetitor
Prosesu inovasaun ida iha negósiu mak oinsá ita
analiza hahalok kompetitivu iha negósiu. Hahu husi produtu saida mak kompetitor
sira iha, detalle produtu, karakteristika, servisu, prosesu produsaun,
materiál, to'o sira-nia estratéjia marketing.
Depois komprende tiha saida mak ita-boot nia marka
falta bainhira kompara ho kompetidor sira, ita-boot no ita-boot nia ekipa tenke
hahú inovasaun hodi sai uluk liu fali ita-boot nia kompetidor sira. Pelu menus,
nivel produtu ne'ebé ita-boot sira halo la hanesan ho nivel kompetisaun nian
iha konsumedor sira-nia oin.
Ita bele adopta estratéjia ne'ebé hanesan ho
kompetidor sira ka hanoin ho kreativu liu atu aprezenta buat foun ruma ba
merkadu.
3. Konsidera Testemuna
Konsumedor sira
Konsumedor sira liu husi testamuna, kritika no
sujestaun, ka revizaun fó ideia foun ba ita atu aprende. Konsumedor sira-nia
opiniaun hotu, di'ak ka aat, ita tenke konsidera atu inovasaun tuir konsumedor
sira-nia nesesidade no espetativa.
Keta ignora koluna revizaun iha komérsiu eletróniku ka
komentáriu husi konsumidor sira iha média sosial. Fo sujestaun hotu atu kria
estratéjia ida-ne'ebé forte liu ba ita-nia negósiu iha futuru.
ÿ
Uza abordajen marketing dijitál atu hadi'a ita-nia
negósiu. Ita bele hahú fa'an ita-nia produtu ka servisu/sasan sira iha
plataforma dijitál sira hanesan média sosiál no website.
ÿ
Se ita la iha website, favór ida kontaktu
lojaTalk, ne'ebé fornese servisu kriasaun website loja online gratuita.
ÿ
Benefisiu husi iha sítiu loja online mak
fasilita konsumidor sira atu asesu ba informasaun kona-ba produtu ne'ebé sira
fa'an no halo tranzasaun online.
Apoiu teknolojiku ohin loron
permite konsumidor sira atu halo loja ho maneira ne'ebé fasil no pratiku liu.
5. Laos limitadu ba mudansa
Negosiu sira
ne'ebé hetan susesu sei nafatin tenke inovadu. Halo mudansa pozitivu hodi
adapta ita-nia negósiu ba nesesidade konsumidor sira ohin loron.
Karik ita la
bele troka produtu/servisu ne'ebé fornese, maibé aspetu balun hanesan
estratéjia marketing tenke troka no ajusta.
6. Formasaun Ekipa Servisu
Solid
Ekipa tomak hosi superiór to'o subordinadu hala'o
papél ida iha prosesu inovasaun negósiu nian. Porezemplu, halo brainstorm
semana-semana dala ida hodi halibur ideia ka sujestaun husi funsionáriu sira.
Treinamentu ba funsionáriu sira tuir sira-nia kampu bele mós sai nu'udar kompañia nia rikusoin atu nune'e sira bele dezenvolve ba negósiu.
7. Hadia kualidade produtu/servisu
Foti saida mak falta iha produtu/servisu/servisu sira
ne'ebé oras ne'e fornese. Buka ideia no inovasaun atu hadi'a kualidade produtu
hodi responde ba nesesidade konsumidor sira-nian.
Ita la presiza kria produtu foun ida-ne'ebé la hanesan ho
produtu ne'ebé iha, maibé ita bele hahú hodi hadi'a kualidade produtu tuan hodi
hadi'a liután.
Bele bolu marka orijinál KFC ne'ebé la troka no
hafolin toman ne'ebé loos. Maske nunee, KFC kontinua inovasaun ba menus ai-han
sira seluk hodi kria menus foun tuir tendénsia maibé la muda menu orijinál.
8. Implementasaun Estratejia Foun Komersiu
nian
Hanesan temi tiha ona, estratéjia marketing mak forma
inovasaun negósiu ida-ne'ebé haree no forte tebes. Produtu ne'ebé hanesan bele
fa'an iha merkadu ho métodu oioin atu dada konsumidor sira-nia atensaun.
Iha ne'e mak inovasaun balun iha estratéjia marketing
:
Uza meiu komersiál oioin, hahú husi métodu
konvensiál sira iha impresaun jornál no revista sira to'o reklamasaun dijitál
sira iha YouTube, IG, FB, Twitter, website, no média sosial sira seluk.
Rekruta modelu reklamasaun ne'ebé daudaun
popular, influencers, lider xave sira (KOL), ka figura influénsia sira seluk.
Uza copywriting tuir konsumidor tarjetu no tuir
tendénsia atuál sira.
Kriasaun anúnsiu vídeo, vídeo movimentu,
animasaun, etc.
Iha ona inovasaun barak iha estratéjia marketing no
promosaun sira seluk. Imi no imi-nia ekipa tenke sempre mai ho formuláriu
ne'ebé loos atu dada kliente potensiál barak.
9. Kontinua kaer metin ba tempu sira
Keta para iha neeba, ita nu'udar ema negosiante tenke
halo tuir tendénsia sira ne'ebé daudaun mosu. Porezemplu, ohin loron negósiu
hotu-hotu iha sítiu loja online, nune'e ita mós tenke aproveita.
Se
ita la adapta ba dezenvolvimentu merkadu nian, ita-nia marka bele husik hela
iha kotuk laran no fasil ba konsumidor sira atu haluha.
10. Halo oráriu ba Programa
Inovasaun interna
Proprietariu emprezariál sira bele hetan ideia ba
ekipa ida-idak atu hala'o programa inovasaun interna regulár. Objetivu mak atu
aloka funsionáriu sira-nia enerjia kriativa no ezekuta ideia sira ne'ebé
brilliante ne'ebé bele realiza.
11. Hadia Fasilidade Eskritoriu/Fasilidade
loja
Halo eskritóriu ka loja ne'e konfortavel no tuir ema
marka ba funsionáriu no konsumidor sira ne'ebé mai diretamente. Fatin komforte
ida atu hola merkadu sei hasa'e konsumidor sira-nia persepsaun di'ak kona-ba
ita-nia marka.
12. Halo Relatoriu dezempeñu trimestrál
Presiza relatóriu kada trimestre, semestre, ka karik
tinan-tinan atu avalia oinsá mak gráfiku kresimentu kompañia/ negosiu nian.
Saida mak fatór sira ba aumentu no oinsá atu mantein.
Bainhira remata, relatóriu ne'e sei uza atu buka solusaun no kria planu negósiu
potensiál liu tan.
13. Hasae Rede Negosiu nian
Favor buka parseiru negósiu sira ka kolabora ho
kompañia sira seluk atu habelar oportunidade no oportunidade negósiu sira.
Ida-nee mak
sujestaun balu ba inovasaun iha negósiu. Ita tenke kontinua esplora
kreatividade no halo mudansa di'ak hodi kontinua hala'o ita-nia negósiu.
Ida ne'e mak diskusaun kompletu kona-ba signifikasaun,
vantajen, no sujestaun inovasaun negósiu nian. Se ita la inovasaun, ita-boot
nia marka sei la kompete ho kompetidor sira no kliente sira sei husik.
Halo inovasaun
beibeik ho regularidade. Inovasaun tenke halo ho kalkulasaun no konsiderasaun
ne'ebé kuidadu.
Senin, 22 Agustus 2022
ANALIZA POLITIKA DEZEMVOLVIMENTU EKONOMIA MUNICIPIU ERMERA
"ANALIZA POLITIKA DEZEMVOLVIMENTU EKONOMIA MUNICIPIU ERMERA"
Autor : Frans Belarmino D.S. Menezes
KAPITLU I
INTRODUSAUN
Ermera hanesan mós ho
munisípiu seluk, Ermera mós iha signifikadu próprio ba naran munisípiu nian. [1]Liafuan Ermera etimologikamente mai husi liafuan Mambae, ne’ebe
fahe ba parte ruahanesan : Er no mera. Tuir istória, iha tempu beiala sira
haktuir katak, desde uluk gerasaun Ermera mai husi Foho 3 mak hanesan Kailitlau, Lalimlau no Hituria no
naran Ermera mai husi Be’e matan ida iha foho tolu nian huun. Cor husi be’e
matan referido ne’e mean hanesan ran.
Ermera hanesan munisipiu
ida ne’ebe geografikamente besik malu ho munisipiu (4) mak hanesan; Liquiça,
Aileu, Ainaru, no Bobonaro. [2]Munisipiu Ermera mai husi
Posto-Administrativu (5) Suku (52) Aldeia (276) ho populasaun kuaze 82,714
resin. Munisipiu Ermera ho nia populasaun kuaze as daruak husi Munisipiu 12
inklui rae-ketan. Maibe politika Dezenvolvimentu mikro ekonomia sosiadade ermera seidauk lao
ho diak, tamba sektores produktivu barak mak seidauk utiliza tuir politika
internu municipu ba atinji nesesidade municipal, tamba menus infrastrutura ba
suporta aktividades sosiadade hanesan : Estrada, ponte, Elistricidade, bee mos,
edukasaun, saude, komersializasaun, nsst.
Tamba ida ne’e mak parsija politika
internu ne’ebe diak hodi bele organiza ba foti desizaun hodi hatan ba
perkupasaun rejionál ne’ebe perkupa tebes ho infrastrutura ne’ebe mak lao neneik
tebes, ne’ebe afeta ba mobilizasaun no serkulasaun makroekonomia iha municipiu
ermera.
Munisipiu Ermera mak
Munisipiu
ida-ne'ebé
kontribui relativamente boot ba kontribuisaun Produtu Brutu Rejional Domestiku
(PBRD) Nasional. Liu husi setores agrikultur no peskas mak hanesan :
- Setór Agrikultura
1) Modo
2) Natar
3) Produsaun
Adubus (rai-metan)
4) Bibeirus
5) Kakao
1) Ikan
Nila,
2) Ikan
Mas
3) Ikan
Mojaer
4) Ikan
Gabus,, nsst
1) Kafe,
2) Vanilli,
3) Maek,
4) Avokate
5) Ai
Samtuku
6) Ai
na
7) Ai
teka
8) Ai
Boreisa. nsst
- Setór Pekuária.
1) Manu
Tolun (ayam Petelur)
2) Manu-rade
mareko
3) Manu
timor (ayam kampung)
4) Fahi
5) Karau
6) Kuda.nsst
Iha
sori seluk mos Municipiu Ermera iha nia potensia ba industria ki’ik no mediu hanesan
:
1) Soru
tais husi posto administrativu no Atsabe, no posto administrativu Hatulia A, suku Lemia,
2) Produsaun
Ai-A’u Iha Suku Lawala, Posto Administrativu Ermera
3) Produsaun
Kafe No Manu Tolun Iha Posto Administrativu Railaco,
4) Produsaun
Ikan Husi Posto Administrativu Hatulia-A, B No Ermara,
5) Produsaun
Tahu-Tempe Iha posto administrativu Ermera
6) Produsaun
Tua Manas husi sabraka iha Posto Administrativu Ermera,
7) Produsaun
Bani-Ben Husi Posto Administrativu Ermera
8) Produsaun
Adubus Husi Posto Administrative Railaku No Ermera
9) Produsaun
hare’e husi posto administrative Hatulia -A no Ermera
Iha
parte balun Municipiu Ermera iha nia potensia torismu furak barak ne’ebe mak persija
atu dezemvolve diak liutan hodi bele
hetan reseitas hanesan :
1) Be’e
Koor Mutin iha Posto Administrativu Atsabe
2) Be’e
Tuda Posto Administrativu Atsabe
3) Lagoa
iha ermera no Hatulia
4) Be’e
Manas iha Hatulia
5) Kristu
Liu Rai iha lete-foho, Atsabe, no Hatulia no sst
Iha
municipiu Ermera rasik, era autonomia rejionál fó ona oportunidade ba governu
lokál sira, atu dezenvolve sira-nia vantajen rejionál sira. Governu lokál sira
iha autoridade atu jere sira-nia finansa rasik no mós determina diresaun
dezenvolvimentu ne'ebé atu implementa.
Dezenvolvimentu
ekonómiku mak prosesu dezenvolvimentu multidimensional ne'ebé inklui
transformasaun ba estrutura ekonómika sira ne'ebé integra ho dezenvolvimentu
teknolojiku no mudansa iha sistema sosiál sira. Prosesu atu muda estrutura
ekonómika envolve atividade hotu-hotu iha setór ekonómiku. Ne’ebe senkroniliza
ho hanoin peritu Arsyad (2004),
katak Dezenvolvimentu ekonómiku rejionál mak prosesu ida-ne'ebé governu lokál
no komunidade sira jere sira-nia rekursu no forma modelu parseria entre governu
no setór privadu atu kria empregu foun no estimula dezenvolvimentu atividade
ekonómika rejionál sira.
Transformasaun
estruturál ekonomia nian nu'udar rekizitu ida ba kreximentu ekonómiku ne'ebé
suporta dezenvolvimentu sustentavel. Iha kontestu mudansa sira iha estrutura
ekonomia rejionál Ermera nian, governu distritál ka sidade tenke bele analiza
didi'ak mudansa setór sira ne'ebé akontese. Emerjensia setór foun sira mak buat
di'ak ida ba ekonomia rejionál ne'ebé la'o ba oin. Se bele optimiza, setór foun
sira-ne'e bele apoia ekonomia rejionál ne'ebé iha. Emerjensia setór foun
sira-ne'e bele hasa'e valór produsaun rejionál nian. Dezenvolvimentu iha setór
foun sira iha ekonomia rejionál sei enkoraja kreximentu ekonómiku iha rejiaun
nee, iha ne'ebé kreximentu ekonómiku sai hanesan referénsia importante ida iha
dezenvolvimentu ekonómiku.
Kresimentu
ekonómiku nu'udar referénsia ida hodi hatene prosesu dezenvolvimentu nia susesu
ka fallansu iha área ida tanba iha dezenvolvimentu ekonómiku ba kreximentu
ekonómiku. Tuir peritus Sukirno
(2011) hatete katak kresimentu ekonómiku nu'udar prosesu ida ba atividade
ekonómika ne'ebé rezulta iha aumentu ba produsaun sasán no servisu iha
komunidade atu nune'e bele hasa'e prosperidade komunidade nian. Indikador
ne'ebé bele uza atu sukat taxa kresimentu ekonómiku rejionál mak taxa
kresimentu Produtu Brutu Rejional Domestiku (PBRD) maske iha taxa kresimentu
populasaun no karik iha mudansa ruma iha estrutura ekonómika.
Se
ita ko'alia kona-ba Análize Polítiku Dezenvolvimentu Ekonomiku Munisipiu Ermera,
ita tenke hatene kona-ba análize polítiku, no análize dezenvolvimentu ekonomiku
atu bele sukat susesu dezenvolvimentu ba ema baibain ne'ebé iha hanoin oioin.
Ida-nee tanba sira-nia koñesimentu la hanesan, sira-nia interese mós la
hanesan. Tanba razaun nee, sidadaun hotu-hotu presiza iha persepsaun ne'ebé
hanesan kona-ba indikadór susesu dezenvolvimentu nian, atu nune'e susesu
dezenvolvimentu bele komprende husi hanoin ne'ebé hanesan.
Atu
sukat nivel progresu dezenvolvimentu ne'ebé atinji ona, presiza medida ida.
Indikador dezenvolvimentu no variabilidade sira bele diferente ba kada nasaun.
Iha nasaun sira ne'ebé sei kiak, medida ba progresu no dezenvolvimentu sei iha
nesesidade báziku sira hanesan eletrisidade ba área rurál sira, servisu saúde
rurál sira, no presu ai-han báziku ki'ik. Maibe, iha nasaun sira ne'ebé konsege
responde ba nesesidade hirak nee, indikadór dezenvolvimentu sei muda ba fatór
sekundáriu no fatór tersiariu (Tixon, 2005).
Instituisaun
internasionál sira uza indikadór ekonómiku sira, inklui rendimentu per-kapita
gross national produc no Produtu Brutu Rejional Domestiku (GNP ka PBRD),
estrutura ekonómika, urbanizasaun, no poupansa totál sira. Aleinde nee, iha mós
indikadór rua seluk ne'ebé hatudu progresu dezenvolvimentu sosio-ekonomiku
nasaun ka rejiaun ida nian, hanesan Indise Kualidade Moris (IKM) no Indise
Dezenvolvimentu Umanu (Human Developmen Index).
Tuir mai, deddy T. Tikson (2005)
sei aprezenta sumáriu ba indikadór lima:
1. Rendimentu per kapita
Rendimentu per-kapita, tantu iha termu Produtu Brutu Rejional Domestiku (PBRD), nu'udar indikadór makro-ekonomiku ida-ne'ebé uza ba tempu kleur ona hodi sukat kreximentu ekonómiku. Husi perspetiva makroekonomiku, indikadór ida-ne'e hanesan parte ida husi bem-estar umanu ne'ebé bele sukat, atu nune'e bele deskreve komunidade nia bem-estar no prosperidade. Parese katak rendimentu kada kapitál sai ona indikadór makroekonomiku ida-ne'ebé labele ignora, maske iha frakeza balun. Atu nune'e kresimentu rendimentu nasionál to'o agora uza ona hanesan meta dezenvolvimentu ida iha nasaun terseiru mundu. Ida-nee hanesan iha supozisaun katak komunidade nia moris-di'ak no prosperidade automatikamente indika husi aumentu rendimentu nasionál (kresimentu ekonómiku). Maibe, peritu balu konsidera uza indikadór ida-ne'e atu ignora modelu distribuisaun rendimentu nasional. Indikador ida-ne'e la sukat distribuisaun rendimentu no distribuisaun ben-estar, inklui asesu ne'ebé justu ba rekursu ekonómiku sira.
2. Estrutura ekonómika
Hanoin tiha ona katak aumentu ida iha rendimentu kada ema sei reflete transformasaun estruturál sira iha ekonomia no klase sosiál sira. Ho dezenvolvimentu ekonómiku no aumentu kada kapitál, kontribuisaun husi setór manufatura/indústria no servisu sira ba rendimentu nasionál sei kontinua aumenta. Dezenvolvimentu setór industriál no hadi'a taxa saláriu sei hasa'e nesesidade ba sasán industriál sira, tuir mai dezenvolvimentu investimentu no expansaun ba forsa traballu. Iha parte seluk, kontribuisaun setór agrikultura nian ba rendimentu nasionál sei tun.
3. Urbanizasaun
Urbanizasaun
bele define hanesan proporsaun populasaun ne'ebé moris iha área urbana ne'ebé
aumenta kompara ho área rurál sira. Urbanizasaun la akontese bainhira
kresimentu populasaun iha área urbana hanesan zero. Tuir esperiénsia
industrializasaun nian iha nasaun sira husi Europa Osidental no Amerika Norte,
proporsaun populasaun iha área urbana ne'e diretamente proporsional ho
proporsaun industrializasaun nian. Ida ne'e signifika katak urbanizasaun nia
lalais sei aas liu tuir prosesu industrializasaun ne'ebé lalais. Iha nasaun
industrializadu sira, populasaun barak liu mak hela iha área urbana, maibé iha
nasaun dezenvolvidu sira, proporsaun boot liu mak hela iha área rurál sira.
Bazeia ba fenomenu ida nee, urbanizasaun uza hanesan indikadór dezenvolvimentu.
4. Medida poupansa
Dezenvolvimentu iha setór manufatura/ indústria durante faze industrializasaun presiza investimentu no kapitál. Kapital finanseiru nu'udar fatór prinsipál iha prosesu industrializasaun iha sosiedade ida, hanesan akontese iha Inglaterra iha jeneralidade iha Europa iha inísiu kresimentu kapitalizmu ne'ebé tuir mai ho revolusaun industriál nian. Iha sosiedade ne'ebé iha produtividade aas, kapitál negósiu ne'e bele hetan liuhosi poupansa, tantu privadu no governu.
5. Indise Kualidade Moris nian
Indise Kualidade Moris (IKM) ka Indise Kualidade Moris Fíziku (IKMF) uza atu sukat komunidade nia moris-di'ak no prosperidade. Indise makro-ekonomiku labele fornese vizaun jerál kona-ba ema nia ben-estar hodi sukat susesu ekonómiku. Porezemplu, rendimentu nasionál nasaun ida nian bele aumenta beibeik, maibé la tuir mai ho aumentu iha bem-estar sosial.
Indise kualidade moris kalkula bazeia ba
:
(1) Espetativa média ba moris tinan ida nia laran,
(2) Taxa mortalidade infantíl no
(3) Literasia numerika (Anka buta huruf)
Iha índise kualidade moris nian, esperansa moris nian média no mortalidade infantíl mós bele deskreve estatutu nutrisaun ba labarik no inan sira, estatutu saúde, no ambiente familiár ne'ebé diretamente asosiadu ho ben-estar família nian. Edukasaun sukat tuir nivel literasia, ne'ebé bele deskreve númeru ema ne'ebé hetan asesu ba edukasaun nu'udar rezultadu dezenvolvimentu. Variavel ida-ne'e deskreve komunidade nia ben-estar, tanba família nia estatutu ekonómiku ne'ebé aas sei afeta membru sira-nia estatutu edukasaun. Husi ninia kriador sira, índise ida-ne'e konsidera di'ak liu atu sukat kualidade umanu nu'udar rezultadu dezenvolvimentu nian, aleinde rendimentu kada kapitál nu'udar medida ba kuantidade umanu.
6. Indise Dezenvolvimentu Umanu (Human Development Index)
Programa
Nasoins Unidas ba Dezenvolvimentu (UNDP) dezenvolve ona indikadór dezenvolvimentu
sira seluk, aleinde indikadór sira ne'ebé eziste. Ideia báziku ne'ebé bazeia ba
índise ida-ne'e mak importánsia atu fó atensaun ba kualidade rekursu umanu
sira. Tuir PNUD, dezenvolvimentu tenke ho objetivu atu dezenvolve rekursu umanu
sira. Ho komprensaun ida-nee, dezenvolvimentu bele interpreta hanesan prosesu
ida-ne'ebé ho objetivu atu dezenvolve desizaun ne'ebé ema bele halo. Ida ne'e
bazeia ba supozisaun katak hadi'a kualidade rekursu umanu sira-nian tuir mai
sei loke opsaun oioin no oportunidade oioin atu determina dalan moris umanu
nian ho livre.
Kresimentu
ekonómiku konsidera hanesan fatór importante ida iha ema nia moris, maibé la
automatikamente afeta ba hadi'a ema nia dignidade. Iha ligasaun
ida nee, iha komponente tolu ne'ebé konsidera hanesan komponente ne'ebé
desizivu liu iha dezenvolvimentu, longevidade no saude, akizisaun no
dezenvolvimentu koñesimentu, no hadi'a asesu ba vida ne'ebé di'ak liu. Indise
ida-ne'e kria husi kombinasaun komponente tolu, hanesan :
1.
Espetativa moris médiu
bainhira moris,
2. Atinjiu
edukasaun médiu iha nivel elementar, sekundáriu.
3. Rendimentu
per-kapita kalkula bazeia ba Paridade kbiit atu sosa (Power Purchasing).
Dezenvolvimentu
umanu iha relasaun besik ho hasa'e kapasidade umanu ne'ebé bele rezumu katak hosi hasa'e koñesimentu, atitude no abilidade, aleinde estatutu saúde membru família
hotu-hotu no sira-nia ambiente.
KAPITLU II
ENKUADRUMENTU
TEORIA
1.
Teoria
Dezenvolvimentu Ekonomia
Dezenvolvimentu ekonómiku tuir Arsyad (2004) nu'udar prosesu ida-ne'ebé kauza aumentu iha rendimentu reál kada kapitál husi populasaun nasaun ida nian iha tempu naruk nia no akompaña husi hadi'a sistema institusionál sira. Nunee, dezenvolvimentu ekonómiku nu'udar prosesu multidimensional ida, ne'ebé aleinde buka de'it kreximentu ekonómiku, buka mós hasa'e rendimentu kada ema, hamenus dezigualdade rendimentu no hamenus kiak. Dezenvolvimentu ekonómiku mós inklui mudansa fundamentál oioin ba estrutura sosiál sira, ema nia hahalok, sistema institusionál sira. Buat ida-ne'ebé importante liu iha prosesu dezenvolvimentu mak haluan oportunidade empregu produtivu sira.
2.
Teoria
Mudansa Estrutural
Teoria mudansa estruturál foka liu ba diskusaun kona-ba mekanizmu transformasaun ekonómika ne'ebé nasaun dezenvolvidu sira esperiénsia ona. Ida ne'ebé uluk depende ba setór agrikultura hodi harii estrutura ekonómika ida-ne'ebé modernu liu, no domina husi setór indústria no servisu (Sunan, 2015). Prosesu transformasaun ekonómika akontese iha maneira ne'ebé kontribuisaun husi setór manufatura ba rendimentu nasionál ikusmai liu kontribuisaun husi setór agrikultura, nune'e bele dehan katak ida-ne'e hanesan mudansa boot ida ba kompozisaun indústria iha ekonomia nasaun nian (Todaro no Smith, 2011).
3.
Teoria
kresimentu ekonómiku
Tuir Sukirno (2011), kresimentu ekonómiku define hanesan dezenvolvimentu atividade sira iha ekonomia ne'ebé hamosu produsaun sasán no servisu sira iha sosiedade aumenta. Atu sukat kreximentu ekonómiku, presiza kompara ekonomia husi períodu ida ba períodu seluk. Atu kompara ida-nee, tenke realiza katak mudansa iha valór rendimentu nasionál nian kauza husi fatór rua, hanesan mudansa iha nivel atividade ekonómika no mudansa iha presu produsaun. Fator dahuluk nia influénsia mak tanba mudansa iha estrutura ekonómika ne'ebé di'ak liu no segundu tanba avaliasaun rendimentu nasionál tuir presu ne'ebé prevee iha tinan ne'e nia laran.
4.
Teoria
Baze Ekonomika
Tarigan
(2005) konvida teoria baze ekonómiku ne'ebé bazeia ba ninia hanoin katak
magnitude husi taxa kreximentu ekonómiku iha rejiaun ida determina husi
montante esportasaun ne'ebé rejiaun ne'e halo. Setor ekonómiku ida-ne'ebé bele
esporta ba área seluk signifika.
Setor ekonómiku ne'ebé sai hanesan vantajen ida-ne'e bele hetan optimizasaun atu nune'e kresimentu ne'ebé di'ak mosu, entaun setór ne'e bele uza hanesan setór xave ida-ne'ebé apoia kresimentu ekonómiku iha área nee.
5. Teoria Setor Featured (Teoria sektor unggulan)
Definisaun
setór lider ida-ne'ebé bazeia ba asosiasaun ho forma komparasaun ida, maske komparasaun
ne'e iha eskala internasional, rejionál ka nasionál ida. Iha ámbitu nasionál,
setór ida bele kategoria hanesan setór ne'ebé lidera se setór iha rejiaun ida
bele manán kompetisaun iha setór ne'ebé hanesan ho rejiaun sira seluk atu
nune'e bele prodús esportasaun (Silalahi, 2011). Setor sira ne'ebé lidera sei
iha poténsia boot liu atu kresimentu lalais liu duke setór sira seluk iha
rejiaun ida.
KAPITLU
III
LIAN
MAK TAKA
3.1.Konkluzaun
Ermera mós iha signifikadu
próprio ba naran munisípiu nian. Liafuan Ermera nian origem mai husi liafuan
mambae, Er + mera. Tuir istória, iha tempu beiala sira haktuir katak, desde
uluk gerasaun Ermera mai husi Foho 3 mak hanesan Kailitlau, Lalimlau no Hituria
no naran Ermera mai husi Be’e matan ida iha foho tolu nian huun. Cor husi be’e
matan referido ne’e mean hanesan ran.Munisipiu Ermera ho nia populasaun kuaze
as daruak husi Munisipiu 12 inklui rae-ketan. Maibe politika Dezenvolvimentu mikroekonomia
sosiadade ermera seidauk lao ho diak, tamba sektores produktivu barak mak
seidauk utiliza tuir politika internu municipu ba atinji nesesidade municipal, Liu
husi setores agrikultur no peskas mak hanesan : Modo, Natar, Produsaun Adubus
(rai-metan), Bibeirus Kakao, ikan, Kafe, Vanilli, Maek, Avokate, Ai Samtuku, Ai
na, Ai teka, Ai Boreisa, Manu Tolun (ayam
Petelur)Manu-rade no Manu timor (ayam
kampung), Fahi, Karau, Kuda, nsst.
Tamba menus infrastrutura ba suporta aktividades sosiadade hanesan : Estrada, ponte, Elistricidade, bee mos, edukasaun, saude, komersializasaun. Tamba ida ne’e mak parsija politika internu ne’ebe diak hodi bele organiza ba foti desizaun hodi hatan ba perkupasaun rejionál ne’ebe perkupa tebes ho infrastrutura ne’ebe mak lao neneik tebes, ne’ebe afeta ba mobilizasaun no serkulasaun makroekonomia komunidade iha Municipiu Ermera.
3.2.Sujestaun
1) Husu
ba governu atu asilera ba infara-estrutura Estrada no ponte entre suku ba postu
administrative iha Municipiu Ermera.
2) Husu
ba governu atu halo kanalizasaun be’e mos ba komunidade iha Municipiu Ermera.
3) Husu
ba governu atu halo irigasaun be’e ba natar iha Lemia, Tata, sare’e no iha
Gleno
4) Husu
ba governo atu sosializa ba presu folin
produtu hanesan kafe, vanilli no mae ba sosiadade iha municipiu ermera.
5) Husu ba sosiadade municipal atu nafatin dezemvolve setor Agrikultura no Tourismu iha Municipiu Ermera.
3.3.Rekmendasaun
Bazeia ba konklujaun iha
leten, mak grupu atu rekomenda ba Parte:
A. Governu
Municipal Ermera
1) Atu
preodidade hasae fundus capital infra-estrutura ba Estrada, ponte, irigasaun, edukasaun,
saude, fatin komersializasaun.
2)
governo atu kontola ba presu no
asegura folin produtu hanesan kafe, vanilli no mae, hodi sosiadade labele lakon
esperitu atu dezemvolve.
B. Sosiadade
Municipal
1) Atu
iha nafatin iha esperitu agrikultur atu dezemvolve nafatin produtu local iha Municipiu
Ermera.
2) Husu
ba tos nain sira atu esforsu ba hasae kualidade no kuantidade produsaun iha
Municipiu Ermera.
3) Husu
ba sosiadade atu kuidade no tau matan ba infra-estrutura sira ne’ebe mak
governu ofrese.
BIBLIGRAFIA
Livru
Boediono. 1993. Teori Pertumbuhan Ekonomi. Edisi Pertama.
Yogyakarta
Deddy T. Tikson. 2005. Indikator-indikator Pembangunan Edisi
Pertama. Yogyakarta
Jhingan, M.L. 2002. Ekonomi
Pembangunan dan Perencanaan. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada.
Anisah, Lilis. (2018). Analisis LQ, MRP dan Klassen dalam
Penentuan Sektor Unggulan dan Potensi di Kota Semarang. Seminar Regional
BAPPEDA Provinsi Jawa Tengah 2018.
Arsyad, Lincolin. 2010. Ekonomi
Pembangunan. Edisi Kelima. Yogyakarta. UPP STIE YKPN.
Docomentu
Care
2018. Lafaek ki’ik. Perfil municipiu ermera. Edisaun 2. New zelamd
Browsen
internet
Ermera.gov.tl







.jpeg)

.jpeg)



.jpeg)



